DE VITALE ROL VAN KUNST EN DESIGN IN DE TOEKOMENDE TIJD

Caroline Nevejan

Cross Over won the Plantin- Moretusprijs 2009. This prize is given to the best designed book of the year in Belgium.

SNELLE VERANDERINGEN

Toen mijn grootvader, Willy Nevejan, werd geboren in Lendelede in 1900 reden er al treinen, gebruikte men de telegraaf en de telefoon om berichten over grote afstanden te versturen en was het principe van de radio net uitgevonden. In de tijd van mijn overgrootvader, Albert Nevejan geboren te Torhout in 1876, was het noodzakelijk dat berichten fysiek de afstand aflegden, per postkoets of met een boodschapper mee. Er waren toen nog geen auto's, vliegtuigen, satellieten of raketten in de ruimte. Toen mijn vader Marc Nevejan werd geboren in Willebroek in 1930 begon de radio net populair te worden en toen ik werd geboren in 1958 in Nederland waren de eerste Televisie-uitzendingen net geweest. In de vijftiger jaren is ook het principe van Internet bedacht en toen mijn dochter in 1990 in Amsterdam op de wereld kwam, stuurden wij per email aan vrienden elders in de wereld dit goede bericht. Mijn toekomstige kleindochter zal waarschijnlijk binnen een minuut nadat ze is geboren als foto en 3D scan over de wereld worden rondgezonden en mijn toekomstige achterkleinkind kan al met ons communiceren ruim voor haar of zijn geboorte vanuit de baarmoeder. De ingebrachte chip zorgt ervoor dat we al vanaf haar /zijn eerste maanden als foetus weten hoe het met haar/hem gaat en als 'het' dan uiteindelijk geboren wordt kunnen vrienden en familie die elders op de wereld verblijven al gelijk met haar of hem spelen, weliswaar als hologram.

In de afgelopen 100 jaar zijn wij gewend geraakt aan snel en direct met elkaar te communiceren en deze versnelling is nog steeds gaande. De manier waarop mensen met hun familie in contact staan en de manier waarop mensen met elkaar werken is ingrijpend veranderd. Toen ik jong was kreeg ik mijn salaris nog contant uitbetaald, nu heb ik daarvoor een bankrekening nodig. Door de technologische ontwikkelingen kennen wij de wereld waarin wij leven heel anders dan daarvoor en door dit 'anders kennen' verandert onze wereld voortdurend en ingrijpend. We kunnen zien en horen wat er nu gebeurt op honderden mijlen afstand, we kunnen met medische technologie 'live' diep in ons lichaam kijken en we kunnen intiem 'real time' communiceren met mensen die we niet kennen, en misschien ook nooit zullen ontmoeten, die 'ergens anders' in de wereld zijn. Als we tegenwoordig de mobiele telefoon opnemen zeggen we "Waar ben je?" een vraag die we tot 20 jaar geleden niet aan elkaar hoefden te stellen omdat ieder contact veronderstelde dat we wisten waar de ander was. Om met elkaar contact te maken hoef je niet meer te weten waar de ander is, of zelfs wie de ander is. Ook is onze zintuiglijke waarneming van de wereld is ingrijpend verandert, macro en micro zijn deel geworden van onze persoonlijke zintuiglijke werkelijkheid.

NIEUWE AANWEZIGHEID

De snelheid van verspreiden en de schaal van verzamelen van informatie is door het gebruik van technologie veel groter geworden. Ook de wijze waarop wij tegelijkertijd vanuit overal met elkaar kunnen communiceren krijgt een steeds betere kwaliteit. Deze snelle veranderingen vragen om nieuwe basisconcepten voor vele issues die we eeuwen als vanzelfsprekend hebben ervaren. Hoe vormen we onze identiteit en hoe kennen we de identiteit van een ander? Hoe weten we of iets waar is? Heeft het lichaam integriteit en zo ja, tot hoe ver reikt die? Hoe ontstaat vertrouwen en betrouwbaarheid tussen mensen online? Wie is verantwoordelijk voor wat er gebeurt en wie is aansprakelijk? Wie is eigenaar van digitale zaken en voor hoe lang? Hoe kan rechtspraak bestaan in online gemeenschappen? Welk effect hebben deze netwerken op het leven van alledag? In wezen is onze vorm van aanwezigheid voor elkaar diep veranderd doordat we tijd en plaats kunnen overstijgen als nooit tevoren, doordat we kunnen handelen op afstand ver weg en super dichtbij. En de sociale structuren waar we een paar honderd jaar lang in hebben geleefd, staan daardoor onder druk.

Net als alle andere levende wezens is de mens een wezen dat graag wil overleven en zich lekker wil voelen. Als we pijn hebben proberen we daar vanaf te komen, als het ergens prettig is gaan we daar graag weer naar toe. De kracht van ons lichaam, de mogelijkheden van onze omgeving, en de betekenis van alles wat we weten en verwachten van de wereld om ons heen, beïnvloedt hoe we onze aanwezigheid in een specifieke omgeving op een specifieke moment vorm geven.

Hoe we de kracht van ons lichaam inschatten en kunnen gebruiken wordt meer en meer bepaald door de taal en het ingrijpen van de medische technologie. We hebben brillen, pacemakers, slikken vitaminen en we weten hoe het met ons gaat door beelden van medisch onderzoek. De mogelijkheden van onze omgeving kennen we via onze zintuigen en die is verrijkt door de mogelijkheden van de informatie- en communicatie technologie. We kunnen ons huis zien via satelliet via Google Maps, vinden onze weg via GPS en TomTom, we gebruiken kaarten, verrekijkers, mobiele telefoons en Internet om te weten waar we zijn. Hoe we de wereld begrijpen en onze eigen ervaringen daarin wordt in grote mate beïnvloed door de vele media om ons heen. Radio, televisie, Internet informeren ons voortdurend over de wereld om ons heen en de wereld in het algemeen. We voelen ons allen samen onveilig, blij of geschokt. En tegelijkertijd is het dankzij Internet mogelijk heel specifiek zich met een speciale groep en het specifieke nieuws van die groep te verbinden en feitelijk los gezongen te geraken van de letterlijke omgeving waarin het lichaam zich in dat specifieke moment bevindt.

In rap tempo passen we ons gedrag aan en vanzelfsprekend zijn deze nieuwe vormen van aanwezigheid een grote rol gaan spelen in hoe mensen met elkaar communiceren. Deze aanpassing heeft echter grote gevolgen voor hoe wij ons tot elkaar verhouden en voor hoe onze kennis over de wereld waarin wij leven ontstaat. Het beïnvloedt hoe in grote organisaties mensen met elkaar samenwerken en het beïnvloedt hoe grote en kleine bedrijven zaken doen. Ook de democratische samenleving en de instituties die haar vorm geven, zijn ingrijpend veranderd door de ontwikkeling van technologie.

KENTERING IN VEBINDINGEN

Een van de nieuwe dynamieken die Internet heeft veroorzaakt is dat de wijze waarop de amateur en de expert zich tot elkaar verhouden. Kennis ontstaat waar mensen delen wat ze weten en doordat dit nu op wereldschaal kan gebeuren, is de snelheid waarmee kennis, ook gespecialiseerde kennis wordt geproduceerd heel groot geworden. Dokters zijn er aan gewend geraakt en gebruiken inmiddels de kennis die patiënten opdoen via het Internet over de ziekte die zij hebben. Leraren weten dat leerlingen heel veel op Internet kunnen opzoeken en integreren die kennis in hun werk. Marketing mensen hebben hun strategieën aangepast aan de nieuwe Internet werkelijkheid en starten gebruikersgroepen rondom producten die uit kunnen groeien tot ware communities waarin mensen elkaar kunnen vinden. Communities bestaan uit mensen die vrijwillig bijdragen leveren en mensen die consument zijn worden zo ook producent. Zo ontstaan de zogenaamde 'prosumers'. In vele praktijken en beroepen is waar te nemen hoe sommige relaties diep veranderen, hoe kennis niet meer afhankelijk is van de alleenheerschappij van een aantal experts, en hoe deze steeds dynamischer ontstaat. Desalniettemin is er natuurlijk ook heel veel kennis NIET op Internet te vinden: de kennis van ambachtslieden bijvoorbeeld, de kennis die ontstaat in lokale omgevingen en veel ervaringskennis die niet is geformuleerd.

Doordat informatie zo makkelijk gedeeld kan worden en er naast de informatie ook communicatie met betrokkenen over de hele wereld mogelijk is, ontstaat kennis in nieuwe verbanden en verandert zij ook de wijze waarop oude verbindingen gestalte krijgen. Het bekende voorbeeld van Wikipedia, die inmiddels het kennisniveau van de Encyclopedia Britannica evenaart maar dit inmiddels wel in meer dan 250 talen doet, is spreekwoordelijk geworden. Duurde het 15 jaar geleden nog 6 maanden voor een arts in Afrika een medische publicatie ontving, inmiddels kan dit onmiddellijk zodra een tekst op Internet is gepubliceerd. Zowel professionele kennis als kennis van gewone mensen ontstaat sneller en is overal toegankelijk. Hierdoor veranderen hele bedrijfstakken en ook de verhoudingen tussen de mensen die ze dragen. Een arts in Harvard kan samenwerken met een arts in Benin, een geograaf uit China met een geograaf in Brazilie, een verzamelaar van postzegels uit Parijs met een verzamelaar uit Moskou. Er zijn geen 'intermediairs' meer noodzakelijk. Ook de markt is hierdoor ingrijpend aan het veranderen. Het kopen van een huis of het bestellen van een vliegticket, een boek of een ticket voor theater, ik kan het allemaal vanaf mijn stoel thuis regelen. En mijn wereldbeeld wordt meer en meer bepaald door de netwerken waarvan ik deel ben en aan bijdraag.

En zoals zo vaak het geval is in dergelijke veranderingen ontstaan er ook geheel nieuwe vormen van uitwisseling en transactie. Muzikanten die elkaar via Internet vinden en samen muziek maken, zelfs zonder elkaar te ontmoeten. Sociale bewegingen die via Internet elkaar kunnen informeren en support geven, tegen de censuur in. Mensen die ziek zijn en die ervaringen kunnen delen, zonder hun fysieke handicap dit in de weg staat. Inmiddels zijn er heel veel kinderen die elkaar op school zien en vervolgens in de avond samen huiswerk maken via MSN. Ze hoeven niet meer bij elkaar thuis langs te gaan of de telefoon van het gezin te bezetten. Niet alleen de professionele verbanden en de verbindingen zijn veranderd, ook de manier waarop wij met de mensen die we kennen in contact staan, is veranderd door de mogelijkheden van de technologie.

KEERZIJDE VAN DE KENTERING

Aan de ene kant zijn er ongekende mogelijkheden voor kennis delen en communicatie ontstaan, anderzijds wordt het 'digitale net' dat zich om de burger heen drapeert, steeds nauwer. Men kan gevolgd worden op de snelweg, op straat, in alle digitale handelingen, en ook in financiële transacties zonder probleem. Wie eigenaar is van 'mijn' data is vaak niet duidelijk, evenals niet duidelijk is door wie ze op welke wijze gematched kunnen worden. Als mens heb ik maar zeer beperkt vat op de eigen data-identiteit. Onder het mom van veiligheid en betrouwbaarheid is mijn privacy grotendeels verdwenen en mijn bewegingsvrijheid aan banden gelegd. Ik mag, voor mijn eigen veiligheid bijvoorbeeld, niet meer pinnen dan 500 Euro per dag, terwijl ik er 10.000 op de bank heb staan, bij wijze van spreken. Zo wordt ik gescreend als ik een baan wil hebben, een hypotheek wil nemen, een verzekering wil afsluiten. Het 'digitale net' is zo geruisloos ontstaan dat er amper protest is geweest in de afgelopen decennia. Wat rest een mens anders dan moreel afstand te nemen, niet alleen van anderen, maar zelfs van de eigen handeling en identiteit? Hoe kan men verantwoordelijk zijn voor iets dat men niet in de hand heeft?

Een tweede grote keerzijde van de nieuwe ontwikkelingen is het klimaat van de markt waarin deze plaats vinden. In de mondiale economie spelen de grote multinationals een hoofdrol, maar ze worden door niemand meer geregisseerd. Winst op korte termijn bepaalt wat er gebeurt en complexe processen als sociale cohesie, culturele diversiteit, pluriformiteit, authenticiteit en ecologisch verantwoord handelen worden als irrelevant terzijde geschoven. Terwijl zij grote invloed hebben op de kwaliteit van ons dagelijks bestaan. De nationale rechtssystemen zijn niet in staat om deze mondiale ontwikkelingen in de hand te houden. Internationale verdragsorganisaties formuleren regelmatig gedragscodes en in de internationale politiek worden de Universele Rechten van de Mens regelmatig aangehaald. Maar feitelijk bepaalt de financiële werkelijkheid van vandaag, waarin het geld meer dan 40 keer rond de wereld gaat voordat het weer op aarde land, wat er gebeurt. De prijs van graan, van ijzer en olie beïnvloedt lokale gemeenschappen over de hele wereld ingrijpend.

DESIGN BIEDT INTERDISCIPLINAIRE METHODE

In het hierboven geschetste complexe landschap blijkt dat in deze grote veranderingen mensen uiteraard op zoek gaan naar nieuwe verbanden en inzichten om hun eigen werk en leven goed te kunnen vorm geven. Door de snelle ontwikkelingen zien allerlei organisaties zich genoodzaakt opnieuw over het ontwerp van hun producten en diensten na te denken. De positie van de boekwinkel verandert nu men via Internet boeken van over de hele wereld thuis gestuurd kan krijgen. Live-concerten van artiesten hebben een nieuwe waarde gekregen nu hun muziek is te downloaden en de rol van de platenmaatschappijen ingrijpend is veranderd. Mensen hebben nog steeds behoefte aan boeken en muziek, maar zowel de creatie, als de productie als de distributie zijn veranderd. De methoden uit de design wereld spelen een cruciale rol in het herdefiniëren van producten en diensten in de toekomst.

Niet alleen de productieketen verandert, ook de basisprocessen veranderen doordat mensen op andere wijze met elkaar in contact staan. Het oude adagium “Kennis is Macht' krijgt een nieuwe betekenis als de leek en de expert op gelijkwaardige wijze blijken te kunnen bijdragen in deze ontwerpprocessen. Het ontwerpen van frameworks waarin mensen een bijdrage kunnen leveren en het regisseren van grotere communicatieprocessen vraagt om skills zoals die in de kunst en ontwerpwereld al veel langer worden toegepast.

In professionele milieu's blijkt dat de samenwerking tussen mensen van verschillende disciplines meer dan ooit noodzakelijk is. Iedere technologische innovatie heeft sociale implicaties en is afhankelijk van infrastructuur, diensten en producten van anderen. Men heeft elkaar's kennis en kunde, onderzoek en inzicht nodig om het eigen werk en leven beter vorm te kunnen geven. In deze snelle noodzakelijke innovaties blijkt ontwerp, design, een cruciale rol te spelen. Niet alleen verleidt zij door haar esthetiek en efficiëntie, maar ook blijkt dat de methoden die men in design gebruikt, in staat te zijn om met complexe input in weinig tijd tot resultaat te komen. In Nederland hebben wij in het afgelopen decennium gezien hoe design aan terrein heeft gewonnen. Waren wij bekend met 2D (vorm/inhoud: bijvoorbeeld een affiche) en 3D ontwerp (vorm/inhoud en functie: bijvoorbeeld een koffiekan), inmiddels hebben 4D (vorm/inhoud/functie en tijd: bijvoorbeeld film en televisie) en 5D (vorm/inhoud/functie/tijd en relaties tussen mensen: bijvoorbeeld games, communities, bedrijfsprocessen) groot terrein gewonnen. Niet alleen de 'klassieke ontwerp' wereld, maar ook vele adviseurs, onderzoekers, managers en consultants bedienen zich inmiddels van methoden die hun oorsprong vinden in de ontwerppraktijk. Meer en meer realiseert men zich dat de kennis van mensen op de vloer uiteindelijk doorslaggevend is voor succes. Er worden allerlei methoden ontwikkeld om dit 'participatory design' te vorm te geven.

Het bijzondere van het gebruik van design methodologie is dat de interdisciplinaire samenwerking doelgericht vorm krijgt doordat men van plan is samen iets op te lossen of te maken. Het doel geeft perspectief aan de samenwerking. Een samenwerking tussen mensen met verschillende kennis, verschillende overtuigingen en belangen. Doordat in dergelijke processen demo's, scenario's, maquette's en pilots worden gemaakt, is er telkens een materialisering van het gemeenschappelijke gedachtegoed waarover men vervolgens het gesprek kan voeren. Een project als Next Nature van ontwerpster Mieke Gerritzen en wetenschapper Koert van Mensvoort toont aan dat ook in het ontwikkelen van theorie design een grote rol kan spelen.

Zoals John Thackara in zijn boek "In the Bubble" overtuigend aantoont, is het denken over de relatie tussen vorm en inhoud, intentie en effect, doelstelling en resultaat, in deze tijd van snelle innovatie en ecologische urgentie onmisbaar geworden. Design is een discipline die hier steeds beter in voorziet. Vandaar dat zij inmiddels een volwaardige plaats in het Nederlandse cultuurbeleid heeft gekregen en als postillon d'amour zich tussen de verschillende disciplines door beweegt.

KUNST IS FUNDAMENTEEL ONDERZOEK

Waar de design wereld zich richt op het vinden van doelgerichte oplossingen, vindt in de kunst een geheel ander onderzoek plaats. In het grote streven naar efficiëntie en winst maximalisatie van de huidige mondiale economie, wordt nog maar weinig stil gestaan bij de implicaties van de grote wezenlijke verandering in hoe wij voor elkaar aanwezig zijn en de wereld om ons heen kunnen waarnemen. Exploraties als van Damien Hirst, waarin de expositie van het lichaam van mens en dier door het geweld van de museale kunst context zichtbaar wordt, of "Bodies the Exhibition" van Gunther von Hagens (Beurs van Berlage 2007), die iedere voorstelbare ethiek uitdaagt door onder andere gebruik te maken van inmiddels alledaagse medische technologie, lichamen van dode mensen plastificeert en deze als tentoonstelling presenteert. Of "Black Shoals" van Lise Autogena en Josh Portway (Tate Gallery 2001), die de dynamiek van AEX index de beweging van de sterren laat aansturen. Of "Osmosis" van Char Davis (1995), waarin men op ademhaling door de virtuele ruimte reist. Of Stellarc die zijn spieren laat bewegen door impulsen die hij via Internet krijgt (Paradiso 1996). Of het werk van Angelo Vermeulen dat de relatie tussen kunst en biotechnologie onderzoekt (MIT press 2007).Of Debra Solomon's project The Edible City (Netherlands Architecture Institute 2007), waarin kunstenaars voedselsystemen voor een stadse omgeving creeren. In Art en Technology worden inzichten, gevoelens en implicaties van de technologische samenleving onderzocht. Niet zoals in de wetenschap. Kunst gebruikt op de eerste plaats onze zintuigen en de zinsbegoocheling waartoe deze in staat zijn. Zij biedt ons een reflectie op ons vanzelfsprekende dagelijks bestaan.

In het huidige complexe landschap lezen en horen wij vaak over het belangrijke en fundamentele onderzoek dat de wetenschap ons biedt. Immers daar worden de nieuwe technologieën uitgevonden. Meer en meer blijkt echter dat de scheiding tussen kunst en wetenschap zoals wij die eind 17de eeuw hebben doorgevoerd, ons fataal dreigt te worden. Immers, in de kunsten wordt structureel onderzoek gedaan naar de zin van ons bestaan en reflecteert men op de huidige stand van zaken. Emotie en gevoel zijn daarin hoofdrolspelers. Evenals dat emotie en gevoel (van het simpele genot en pijn hebben tot diepe gevoelens van liefde, compassie en solidariteit) belangrijke indicatoren zijn voor welbevinden en voor overleven. En dat hangt diep samen, en is feitelijk de essentie van het gevoel van aanwezigheid.

Inmiddels is onze wereld volledig afhankelijk van techniek geworden, meer mensen wonen inmiddels in de stad dan op het platteland wereldwijd, we leven in een technologische natuur waarin feitelijk niemand meer weet, wie wat op welke wijze in de hand heeft. Nu blijkt dat een van onze grote overlevingsinstrumenten, namelijk onze zintuigen, dagelijks worden begoocheld en gemanipuleerd. Vaker nog blijken zij doof te worden. Het voedsel uit de supermarkt smaakt niet meer, machine geluid hoor je overal, alles om ons heen is ontworpen, ook onze lichamen en zintuigen zijn van technologie doordrongen, wat is nog authentiek, wie zijn wij?

In het oorspronkelijke onderzoek in de kunst en het toegepast onderzoek in design worden concepten ontwikkeld waardoor wij leken, burgers en buitenlui, in een fractie kunnen waarnemen en dieper kunnen kennen wat op het eerste gezicht vaak een ondoordringbare chaos lijkt. In 5 minuten kan een groot concept worden gecommuniceerd. In de toekomende tijd zal dit onderzoek alleen maar van grotere betekenis blijken te zijn. Om deze volwaardige rol in de samenleving te kunnen spelen is het noodzakelijk dat kunstenaars, ontwerpers en hun initiatieven worden gefaciliteerd. Maar dat is niet genoeg. Ook de kunst- en ontwerp opleidingen zullen de studenten de kennis en het gereedschap moeten bieden om deze rol te kunnen spelen. Het openbare debat heeft vervolgens de inspiratie en juiste orkestratie nodig om dit fundamentele onderzoek met verve, en in interactie met anderen, te kunnen presenteren.

 

Back to Research&Design